Niepodległa i twórcza

Odzyskanie niepodległości w 1918 roku było dla polskiej kultury eksplozją energii. Po ponad stu latach zaborów Polska mogła wreszcie tworzyć na własnych warunkach — i skorzystała z tej szansy w pełni. Dwudziestolecie międzywojenne to epoka, w której polska literatura dorównała europejskiemu poziomowi, wchłonęła awangardowe prądy i wypracowała własne, oryginalne głosy.

Skamandraci — radość z istnienia

Pierwszą siłą nowej epoki byli skamandraci — grupa poetów skupiona wokół czasopisma „Skamander", która zerwała z romantycznym patriotyzmem i Młodopolskim pesymizmem. Ich program to radość życia, pochwała codzienności i języka ulicy. Główni przedstawiciele:

  • Julian Tuwim — mistrz języka, kabarecista i liryk, autor słynnych wierszy dla dzieci i głębokiej poezji patriotycznej.
  • Jan Lechoń — którego wiersze łączyły klasycyzm z nową wrażliwością.
  • Antoni Słonimski — publicysta i poeta o wyraźnym liberalnym światopoglądzie.
  • Kazimiera Iłłakowiczówna — jedna z najważniejszych poetek epoki, osobna i niezwykła.
  • Jarosław Iwaszkiewicz — który z czasem stał się jednym z największych polskich prozaików.

Awangarda Krakowska — rewolucja formy

Obok skamandrycikiej pogody ducha narodziła się awangarda krakowska, której program był radykalnie inny. Tadeusz Peiper, jej główny teoretyk, postulował „miasto, masę, maszynę" jako tematy nowoczesnej poezji oraz „rozkwit zdania" jako nową zasadę organizacji tekstu. Jego uczeń, Julian Przyboś, stworzył poezję intelektualną, metaforyczną i trudną, ale niezwykle oryginalną.

Witkacy — nieokiełznany wizjoner

Stanisław Ignacy Witkiewicz, zwany Witkacym, to zjawisko osobne. Malarz, dramaturg, powieściopisarz i filozof, tworzył dramaty absurdu na długo przed Beckettem i Ionesco. Jego Szewcy i W małym dworku to arcydzieła teatralnego eksperymentu. Powieści Nienasycenie i Pożegnanie jesieni przepowiadają katastrofę cywilizacji europejskiej z prorocką dokładnością.

Proza dwudziestolecia

Epoka ta wydała też wybitnych prozaików:

  • Bruno Schulz — autor Sklepów cynamonowych, twórca magicznego świata Drohobycza, wirtuoz metafory.
  • Witold Gombrowicz — twórca Ferdydurke, powieści o „upupieniu" i pułapkach tożsamości, który do dziś jest jednym z najczęściej czytanych polskich pisarzy na świecie.
  • Maria Dąbrowska — autorka monumentalnych Nocy i dni, epopei polskiej inteligencji.

Koniec epoki — wrzesień 1939

Dwudziestolecie zakończyło się tragicznie. Witkacy popełnił samobójstwo 18 września 1939 roku, na wieść o wkroczeniu Sowietów. Schulz został zastrzelony przez hitlerowskiego oficera w 1942 roku w Drohobyczu. Wielu twórców emigrowało — Gombrowicz nigdy nie wrócił do Polski.

Ta epoka trwała zaledwie dwadzieścia jeden lat, ale zostawiła dziedzictwo, które kształtuje polską kulturę do dziś. Warto ją odkrywać — i zachwycać się nią na nowo.